Muzeum Mleczarstwa

12-05-2011

Ocena: (0)

Ekspozycja stała: „Maszyny i urządzenia mleczarskie. Historia spółdzielczości i szkolnictwa mleczarskiego na Podkarpaciu".

Pokazy wirowania mleka, robienia masła metodą tradycyjną połączone z degustacją odbędą się  w godzinach 20.00-20.30  i  21.30-22.00.

Dla najmłodszych - zdobienie osełek masła, konkurs z nagrodami.

Zainteresowanym  zapewniamy bezpłatny dowóz busem z parkingu IPN na ulicę Warszawską 20 w Rzeszowie.

MUZEUM MLECZARSTWA

Rys historyczny

Muzeum Mleczarstwa - mieści się w Zespole Szkół Spożywczych w Rzeszowie przy ul. Warszawskiej 20, dawnej Krajowej Szkole Mleczarskiej, powołanej w 1903 roku. Muzeum usytuowane jest w halach produkcyjnych dawnego budynku szkolnej mleczarni.

W muzeum zgromadzono urządzenia i maszyny związane z mleczarstwem oraz archiwalne dokumenty obrazujące powstanie i działalność Spółdzielczości Mleczarskiej w Galicji, a także Krajowej Szkoły Mleczarskiej.
Idea gromadzenia dokumentów, pamiątek i urządzeń zrodziła się dość dawno. Początkowo były to tylko publikacje poświęcone głównie szkolnictwu mleczarskiemu i historii Szkoły Mleczarskiej w Rzeszowie.
Pierwsza ekspozycja muzealnych maszyn i urządzeń miała miejsce w 1953 roku z okazji 50-lecia Szkoły. Ekspozycję przygotował nauczyciel technologii i maszynoznawstwa Jan Rajca, włączając do pomocy uczniów. Wraz z nimi przez kilka lat gromadził, konserwował i powiększał zbiory maszyn mleczarskich, które służyły jako pomoce naukowe.

W ten sposób powstał unikalny, jedyny w kraju, bezcenny dokument rozwijającej się techniki mleczarskiej.
Kolejnym krokiem było otwarcie w 1974 roku Szkolnej Izby Pamięci. Inicjatorem i wykonawcą był ówczesny dyrektor Lech Łabaj. W udostępnionej zwiedzającym Izbie Pamięci zostały wyeksponowane muzealne materiały: dokumenty, pamiątki, fotografie, albumy i kroniki szkolne.

Duży wkład przy uzupełnianiu zbiorów wnieśli seniorzy-działacze spółdzielczości mleczarskiej, którzy wzbogacili istniejące eksponaty o dokumenty pionierskiej pracy mleczarzy z rejonu Rzeszowszczyzny.
Z okazji 100-lecia Polskiej Spółdzielczości Mleczarskiej zrodziła się idea utworzenia w zabytkowym budynku Szkoły Muzeum Spółdzielczości i Szkolnictwa Mleczarskiego.

Organizację muzeum i przygotowanie pierwszej ekspozycji oraz wykonanie oprawy plastycznej powierzono Lechowi Łabajowi.

W ten sposób połączono w jedną całość:

- unikalną kolekcję maszyn i urządzeń mleczarskich;

- zbiory Szkolnej Izby Pamięci;

- pamiątki zebrane przez działaczy spółdzielczości;

- część ostatniego wyposażenia Szkolnego Zakładu Mleczarskiego.

Muzeum zostało uroczyście otwarte 6 września 1986 r., natomiast ekspozycję urządzeń i maszyn mleczarskich udostępniono zwiedzającym 8 maja 1988 r., w 85 rocznicę założenia Szkoły.

Zbiór maszyn i urządzeń oraz sprzętu mleczarskiego.

W muzeum zgromadzono unikatowe maszyny i urządzenia mleczarskie z końca XIX w., początku XX, aż do lat 70.

- Wśród eksponatów na szczególną uwagę zasługuje kolekcja wirówek - od wiekowych typu Wolseley, Victoria, Regina, używanych w dworskich mleczarniach pod koniec XIX w., po udoskonalone szwedzkiej firmy „Alfa Laval", z których najstarsza pochodzi z 1925 r., czy niemieckiej Westfalia z roku 1930. Zbiór najstarszych wirówek i ich części ilustruje różne rozwiązania techniczne pierwszych modeli. Są wirówki z parowym napędem transmisyjnym używane w latach 1910-1930, aż po wirówki, które pracowały w Szkolnym Zakładzie Mleczarskim od początków jego istnienia.

- Dużą wartość muzealną mają pompy, sprężarki, pasteryzatory.

- Ekspozycja obejmuje też dawne tradycyjne narzędzia serowarskie: lewar, harfę, berło, drewniane formy i prasy do serów.

- Ciekawy jest zbiór masielniczek gospodarskich, wałków do ręcznego wygniatania masła, pras do twarogu. Można również zobaczyć wygniatacz o ręcznym napędzie oraz system walców pochodzących z mechanicznej drewnianej masielnicy.

- Z okresu międzywojennego zachowały się: młynek do twarogu z 1930 roku, tokarka do serów kulistych, dwudźwigniowa holenderska prasa do serów oraz zabytkowy mechaniczny kociołek do produkcji serów topionych.

- Zachowany sprzęt mleczarski to np.: konwie na mleko, naczynie Szwarca służące dawniej do chłodzenia śmietanki w zbiorniku z wodą lodową lub do jej pasteryzacji, miary, mierniki i inne urządzenia laboratoryjne.

- Z ostatniego wyposażenia Szkolnego Zakładu Mleczarskiego pochodzą m.in.: miedziany kocioł do wyrobu sera ementalera, zmechanizowana wanna serowarska, dwustożkowa masielnica z wózkiem, oziębiacze, pozioma pneumatyczna prasa do serów, automatyczna nalewarka do napojów.

Wielkim zainteresowaniem zwiedzających cieszy się samochód Audi z przekrojami podzespołów z 1939 r., który wprawdzie nie należy do urządzeń mleczarskich, ale wykorzystywany był do celów dydaktycznych. W szkole odbywały się kursy prawa jazdy.

Spółdzielczość mleczarska w Galicji

Ponad 105-letnia historia Szkoły jest ściśle związana z historią polskiej spółdzielczości mleczarskiej w Galicji. Idea spółdzielczości sięga początków XIX wieku.

W 1816 r. S. Staszic założył „Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze Do Ratowania Się Wspólnie W Nieszczęściu" i dał początek spółdzielczości rolniczej.

W Galicji, która stopniowo (w latach1867-1873) uzyskiwała autonomię, powstawały instytucje autonomiczne, a przede wszystkim Sejm Krajowy i wybierany na 6 lat Wydział Krajowy. Stanowił on rodzaj samodzielnego ministerstwa galicyjskiego, opiekującego się rolnictwem, instytucjami dobroczynnymi, robotami publicznymi, finansami krajowymi i gminnymi. Było to szczególnie istotne, gdyż do tej pory wiele spraw zależało od rządu centralnego w Wiedniu i od biurokratycznych przepisów. Nikt nie zachęcał społeczeństwa polskiego z terenów Galicji do zdobywania wiedzy, nie kształcono fachowców, a wprost przeciwnie, formalizm biurokratyczny hamował wszelką inicjatywę. Dlatego też na tych terenach wzrosło zainteresowanie sprawami oświaty rolniczej, hodowlą bydła i gospodarstwami mlecznymi. Przede wszystkim problemem tym zajęły się organizacje rolnicze, a zwłaszcza Towarzystwo Rolnicze Krakowskie.

Dzięki temu powstała koncepcja organizowania spółdzielni mleczarskich w oparciu o ustawę o stowarzyszeniach gospodarskich z 1873 r.

Towarzystwo Rolnicze Krakowskie wysyłało swoich przedstawicieli, głównie do Danii, Niemiec i Szwecji, na kursy i szkolenia. Po ich powrocie, z inicjatywy Wydziału Krajowego, rozpoczęto akcję zakładania mleczarń na terenie Galicji.

Pionierami spółdzielczości w Galicji byli: Franciszek Stefczyk, Tadeusz Rylski i Zygmunt Chmielewski.

W salach muzealnych prezentujemy bogatą historię polskiej spółdzielczości mleczarskiej.
Składają się na nią:

- dokumenty obrazujące początki ustawodawstwa spółdzielczego:

- oryginalne ustawy o mleczarstwie;
- rozporządzenia ministerialne;

- broszury propagujące spółdzielczość;

- księgi handlowe;

- podręczniki mleczarskie;

- piśmiennictwo zawodowe: Gazeta Mleczarska, Mleko, Przegląd Mleczarski;

- fotografie dawnych zlewni mleka i budynków mleczarskich.

Pierwsza Krajowa Szkoła Mleczarska w Rzeszowie.

Wydział Krajowy we Lwowie Uchwałą z dnia 6 marca 1902 r. powołał Krajową Szkołę Mleczarską, której oficjalne otwarcie nastąpiło 1 maja 1903 r.

Krajowa Szkoła Mleczarska była pierwszą polską Szkołą Mleczarską na ziemiach polskich we wszystkich trzech zaborach. Jej kierownikiem został mianowany Tadeusz Rylski, ówczesny krajowy instruktor mleczarstwa.

W muzealnych gablotach znajdują się dokumenty, zdjęcia ilustrujące pracę trzech pionierskich dyrektorów: Tadeusza Rylskiego, Jana Licznerskiego i Jana Cesula, którzy byli nie tylko wychowawcami i nauczycielami setek fachowców w dziedzinie mleczarstwa, ale też działaczami spółdzielczości, publicystami, wydawcami, autorami prac naukowych i podręczników. Ich zasługą był rozwój i rozbudowa szkoły oraz podniesienie rangi krajowego mleczarstwa.

O istotnej roli Szkoły w dziedzinie mleczarstwa świadczy fakt, że od 1905 r. była ona siedzibą Galicyjskiego Komitetu Wystaw i Ocen Masła i jedną z placówek Komitetu Państwowych Ocen Masła i Serów.
W muzeum znajduje się obszerna dokumentacja krajowych ocen masła i serów.

Wybuch I wojny światowej przerwał działalność Szkoły, gdyż część kursantów zostało powołanych do służby w wojsku austriackim, a inni wstąpili do legionów. Kursy wznowiono w 1917 r.

W dniu 1 stycznia 1922 r. Szkoła przeszła pod zarząd Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych i otrzymała nową nazwę Państwowej Szkoły Mleczarskiej.

Lata niepodległej Polski to dla Szkoły czas rozbudowy i unowocześniania bazy szkoleniowej.
Wtedy Szkoła otrzymała pierwszy sztandar. Uroczyste poświęcenie sztandaru odbyło się 28 maja 1939 r.

Kolejną datę historii Szkoły wyznacza wybuch II wojny światowej. Ó;wczesnego dyrektora Jana Cesula i część uczniów powołano do służby wojskowej. Nasilający się terror skłonił pracowników Szkoły do zabezpieczenia ksiąg, dokumentów i sprzętu przed grabieżą i zniszczeniem. Wartościowe przedmioty ukryto w sześciu skrzyniach i zakopano w ogrodzie dyrektora. Sztandar zaś umieszczono w hermetycznej konwi i zakopano. Dzięki temu wszystkie dokumenty posiadane przez Szkołę od chwili jej założenia przetrwały do czasów powojennych.

W ciągu kolejnych lat Szkoła przeszła wiele przeobrażeń i zmian systemowych.

W 1949 r. zostało utworzone dwuletnie Państwowe Liceum Mleczarskie dla Dorosłych, a od 1951 r. rozpoczęto kształcenie młodzieży w technikum i zasadniczej szkole zawodowej.
Ze względu na wzrastającą liczbę uczniów w 1953 r. rozpoczęto budowę nowego budynku, internatu i sali gimnastycznej, które służą do dnia dzisiejszego.
Zachowane zdjęcia i dokumenty doskonale odzwierciedlają czasy przeobrażeń w szkolnictwie mleczarskim i mleczarstwie.
Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, że w zasadzie nieprzerwanie działał Szkolny Zakład Mleczarski, gdzie młodzież i kursanci produkowali sery, twaróg, masło, napoje fermentowane. Produkty trafiały na rynek i cieszyły się ogromną popularnością. Wśród muzealnych pamiątek są fotografie przedstawiające uczniów podczas pracy.
W 1975 r. dostosowano kierunki kształcenia do potrzeb rynku, a Szkoła zmieniła nazwę na Zespół Szkół Spożywczych. Dnia 1 maja 2003 r., w 100 rocznicę powstania Szkoły, nadano jej imię Tadeusza Rylskiego i w ten sposób oddano hołd człowiekowi zasłużonemu dla mleczarstwa i szkolnictwa mleczarskiego.

Zbiór pamiątek i dokumentów.

Muzeum tworzyli pasjonaci mleczarstwa, spółdzielczości, nauczyciele, pracownicy Szkoły i zakładów mleczarskich z terenu Rzeszowszczyzny.

W muzeum, oprócz unikalnej w skali europejskiej kolekcji maszyn i urządzeń, pamiątek, dokumentów obejrzeć również można puchary, dyplomy obrazujące osiągnięcia nauczycieli i uczniów szkoły na przestrzeni lat. Wśród pamiątek szczególne miejsce zajmują:

- dawne programy nauczania;

- blankiety oryginalnych świadectw;

- tabla absolwentów szkoły, najstarsze pochodzi z 1927 roku;

- obrazy Lecha Łabaja wykonane w technice pasteli;

- kroniki szkolne i odznaczenia;

- medale okolicznościowe;

- plansze z wzorami pieczęci Szkoły od początku jej istnienia;

- okolicznościowe informatory o Szkole i foldery oraz monografia, której autorem jest nauczyciel matematyki Stanisław Wolsan.